Tại một vùng quê, một bé gái 10 tuổi được phát hiện chưa từng có giấy khai sinh. Bé không được đi học, không có bảo hiểm y tế, không được tiêm chủng, cũng không có bất kỳ loại giấy tờ tùy thân nào. Cả cha và mẹ của bé đều đã bỏ đi, không ai chăm sóc. Khi chính quyền địa phương vào cuộc, người ta mới giật mình nhận ra: đứa trẻ ấy đang “không tồn tại” về mặt pháp lý.
Câu hỏi: Cha mẹ bỏ con, không khai sinh – Có thể cấu thành tội phạm gì?
Trả lời:
Theo Luật Hộ tịch năm 2014, cụ thể tại Điều 15, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh. Việc khai sinh là nghĩa vụ pháp lý đầu tiên của cha mẹ đối với con, bảo đảm cho đứa trẻ được công nhận là công dân, được thụ hưởng các quyền cơ bản như học tập, chăm sóc y tế, bảo trợ xã hội…
Theo Điều 186 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), người nào có nghĩa vụ nuôi dưỡng mà từ chối hoặc trốn tránh, làm cho người được nuôi dưỡng rơi vào tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe, hoặc gây hậu quả nghiêm trọng khác, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự:
► Điều 186. Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng
Người nào có nghĩa vụ cấp dưỡng mà từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng làm cho người được cấp dưỡng lâm vào tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe, cuộc sống thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.
Dù không dùng đúng thuật ngữ “khai sinh”, nhưng việc không khai sinh cho con đi kèm với hành vi bỏ rơi, không chăm sóc, không nuôi dưỡng, để trẻ sống lang thang, không học hành, không được chữa bệnh, có thể được xem là biểu hiện của hành vi “trốn tránh nghĩa vụ nuôi dưỡng”.
Tùy mức độ hậu quả, cha mẹ có thể bị xử lý hình sự nếu chứng minh được:
- Có nghĩa vụ pháp lý phải nuôi dưỡng (tư cách cha mẹ hợp pháp),
- Có hành vi từ chối, bỏ mặc, trốn tránh,
- Hành vi đó gây hậu quả nghiêm trọng (trẻ bị xâm hại, bệnh tật không được điều trị, bị tước đoạt quyền học hành…).
Trẻ không được khai sinh – hệ lụy nặng nề cả đời
Một đứa trẻ không được đăng ký khai sinh không chỉ bị tước đoạt quyền công dân, mà còn bị thiệt thòi về mọi mặt:
- Không được đi học đúng tuyến, không có hồ sơ học sinh đầy đủ,
- Không có bảo hiểm y tế, không được khám chữa bệnh miễn phí như các trẻ khác,
- Không được bảo vệ hợp pháp khi bị xâm hại, không có giấy tờ để tố cáo hành vi vi phạm,
- Không được nhập hộ khẩu, không có CCCD, dẫn đến không thể tiếp cận dịch vụ xã hội, ngân hàng, việc làm sau này.
Về bản chất, đứa trẻ bị “vô hình hóa” trong hệ thống pháp luật và xã hội – một vi phạm nghiêm trọng quyền con người, đi ngược với tinh thần bảo vệ trẻ em trong Luật Trẻ em 2016, Hiến pháp 2013 và các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Khuyến nghị
Việc không khai sinh cho con là hành vi vi phạm pháp luật. Nếu chỉ là vi phạm thủ tục, không có hậu quả, thì bị xử phạt hành chính. Nhưng nếu hành vi không khai sinh đi cùng với việc từ chối nghĩa vụ nuôi dưỡng, làm trẻ em lâm vào tình trạng bị tổn hại nghiêm trọng, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 185 Bộ luật Hình sự.
Cha mẹ, hoặc người giám hộ, cần nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý và đạo đức của mình. Nếu trẻ chưa được khai sinh, cần làm thủ tục bổ sung khai sinh ngay, kể cả đã quá hạn. Trong trường hợp cha mẹ bỏ đi hoặc không rõ tung tích, người thân hoặc chính quyền địa phương có thể hỗ trợ đăng ký khai sinh theo trình tự quy định tại Điều 14, 15, 16 Luật Hộ tịch.
Châu Vân - Phòng HCTP