Ngày 23/4/2026, tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 với nhiều thay đổi quan trọng liên quan đến đối tượng được trợ giúp pháp lý, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý cũng như tiêu chuẩn, điều kiện đối với đội ngũ trợ giúp viên pháp lý. Các sửa đổi lần này được đánh giá sẽ góp phần nâng cao hiệu quả tiếp cận công lý và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội.
Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 bổ sung nhiều quy định mới nhằm mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý,
nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý và tăng hiệu quả tiếp cận công lý cho người dân.
Mở rộng đáng kể nhóm người được trợ giúp pháp lý
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của Luật sửa đổi là việc bổ sung và mở rộng nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý theo hướng bao quát hơn, phù hợp với yêu cầu thực tiễn hiện nay. Nếu như trước đây Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 chủ yếu tập trung vào các nhóm truyền thống như người có công với cách mạng, hộ nghèo, trẻ em, người dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn hay người khuyết tật thì Luật sửa đổi năm 2026 đã bổ sung thêm nhiều nhóm đối tượng mới.
Đáng chú ý, Luật đã bổ sung “người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại” vào diện được trợ giúp pháp lý. Quy định này được xem là bước tiến quan trọng trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người lao động yếu thế trong các vụ án hình sự. Trên thực tế, nhiều lao động có thu nhập thấp dù không thuộc hộ nghèo nhưng vẫn không đủ khả năng thuê luật sư khi tham gia tố tụng. Việc mở rộng diện hỗ trợ sẽ góp phần bảo đảm tốt hơn quyền bào chữa và quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp cho nhóm đối tượng này.
Hoạt động tuyên truyền, đưa các quy định mới của Luật Trợ giúp pháp lý đến gần hơn với nhân dân, đặc biệt là các nhóm đối tượng yếu thế trong xã hội
Ngoài ra, Luật cũng bổ sung trường hợp người gặp khó khăn đột xuất do thiên tai hoặc hỏa hoạn được trợ giúp pháp lý trong các vụ việc liên quan trực tiếp đến việc khắc phục hậu quả. Đây là quy định mang tính nhân văn, phù hợp với bối cảnh thiên tai, biến đổi khí hậu và các rủi ro xã hội ngày càng diễn biến phức tạp.
Bên cạnh đó, Luật mới còn mở rộng phạm vi trợ giúp pháp lý đối với cá nhân bị thiệt hại theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong trường hợp họ không thuê người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Quy định này góp phần tăng cường cơ chế bảo vệ người dân trong các vụ việc liên quan đến trách nhiệm của cơ quan nhà nước. Đặc biệt, Luật sửa đổi bổ sung quy định mang tính “mở” với nội dung “người được trợ giúp pháp lý khác theo quy định của pháp luật”. Theo các chuyên gia, quy định này tạo cơ sở pháp lý linh hoạt để Nhà nước có thể mở rộng diện được trợ giúp pháp lý trong từng giai đoạn mà không cần sửa đổi toàn bộ Luật.
Điều chỉnh điều kiện thành lập Chi nhánh Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước
Luật sửa đổi năm 2026 cũng thay đổi cách tiếp cận đối với việc thành lập Chi nhánh của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước. Theo quy định cũ, việc thành lập Chi nhánh chỉ áp dụng tại các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, giao thông không thuận tiện và chưa có tổ chức hành nghề luật sư hoặc tổ chức tư vấn pháp luật tham gia trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, Luật mới đã bỏ các tiêu chí cứng này và quy định theo hướng linh hoạt hơn. Theo đó, việc thành lập Chi nhánh sẽ căn cứ vào điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu trợ giúp pháp lý tại địa phương, do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định.
Sự thay đổi này được đánh giá là phù hợp với thực tiễn bởi nhu cầu trợ giúp pháp lý giữa các địa phương hiện nay có sự khác biệt lớn. Việc trao quyền chủ động cho địa phương sẽ giúp nâng cao hiệu quả tổ chức mạng lưới trợ giúp pháp lý, bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân thay vì phụ thuộc vào các tiêu chí mang tính hành chính như trước đây. Đồng thời, Luật cũng giao Chính phủ quy định cụ thể về trình tự, thủ tục thành lập, giải thể và sáp nhập Chi nhánh nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động tổ chức bộ máy trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý.
Siết chặt tiêu chuẩn đối với trợ giúp viên pháp lý
Bên cạnh việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý, Luật sửa đổi năm 2026 còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ trợ giúp viên pháp lý nhằm nâng cao chất lượng thực hiện trợ giúp pháp lý trên thực tế.
Báo cáo chuyên đề về vai trò của cộng đồng trong việc nâng cao khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý, góp phần tăng cường nhận thức pháp luật, hỗ trợ người dân tiếp cận công lý kịp thời và hiệu quả hơn.
Theo quy định mới, tiêu chuẩn đối với trợ giúp viên pháp lý tiếp tục yêu cầu phải có phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ cử nhân luật trở lên, được đào tạo nghề luật sư hoặc thuộc diện được miễn đào tạo nghề luật sư. Tuy nhiên, Luật đã sửa đổi theo hướng chặt chẽ hơn về điều kiện tập sự hành nghề. Cụ thể, người được bổ nhiệm trợ giúp viên pháp lý phải hoàn thành thời gian tập sự hành nghề luật sư hoặc tập sự trợ giúp pháp lý, trừ trường hợp đã từng là trợ giúp viên pháp lý. Việc siết chặt điều kiện bổ nhiệm được cho là cần thiết trong bối cảnh yêu cầu về chất lượng tranh tụng, tư vấn và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân ngày càng cao. Trợ giúp viên pháp lý hiện không chỉ thực hiện vai trò hỗ trợ pháp luật đơn thuần mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tố tụng, tác động đến quyền con người và quyền công dân.
Bổ sung nhiều trường hợp không được bổ nhiệm, cấp thẻ trợ giúp viên pháp lý
Luật sửa đổi cũng bổ sung thêm nhiều trường hợp không được bổ nhiệm hoặc cấp thẻ trợ giúp viên pháp lý nhằm tăng cường kiểm soát tiêu chuẩn đạo đức và tư cách pháp lý của người thực hiện trợ giúp pháp lý.
Theo đó, ngoài các trường hợp đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị xử lý kỷ luật như trước đây, Luật mới còn bổ sung người đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc hoặc cơ sở giáo dục bắt buộc vào diện không được bổ nhiệm.
Đồng thời, người đã bị kết án nhưng chưa được xóa án tích đối với một số loại tội phạm nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng cũng không đủ điều kiện được cấp thẻ trợ giúp viên pháp lý.
Các quy định này cho thấy xu hướng nâng cao yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp và uy tín của đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, phù hợp với tính chất đặc thù của hoạt động trợ giúp pháp lý là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến bảo vệ công lý và quyền con người.
Rút ngắn thời gian miễn nhiệm trợ giúp viên pháp lý
Một điểm mới đáng chú ý khác là việc sửa đổi căn cứ miễn nhiệm và thu hồi thẻ trợ giúp viên pháp lý theo hướng chặt chẽ hơn.
Theo Luật cũ, trợ giúp viên pháp lý không tham gia vụ việc tố tụng trong thời gian 02 năm liên tục mới bị xem xét miễn nhiệm. Tuy nhiên, Luật sửa đổi đã rút ngắn thời hạn này xuống còn 12 tháng liên tục, trừ trường hợp có nguyên nhân khách quan.
Ngoài ra, Luật mới cũng mở rộng thêm các căn cứ miễn nhiệm như trường hợp bị kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật hoặc bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, cơ sở giáo dục bắt buộc.
Theo giới chuyên gia, việc siết chặt cơ chế miễn nhiệm nhằm bảo đảm đội ngũ trợ giúp viên pháp lý luôn duy trì năng lực chuyên môn, phẩm chất đạo đức và khả năng thực hiện nhiệm vụ trên thực tế.
Bổ sung cơ chế miễn nhiệm đương nhiên
Đáng chú ý, Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 đã bổ sung cơ chế “miễn nhiệm đương nhiên” đối với trợ giúp viên pháp lý trong các trường hợp nghỉ hưu, thôi việc, bị buộc thôi việc hoặc chuyển công tác khác. Theo đó, trong các trường hợp này, thẻ trợ giúp viên pháp lý đương nhiên không còn giá trị sử dụng mà không cần thực hiện thêm các thủ tục hành chính phức tạp như trước. Quy định mới được đánh giá sẽ góp phần đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm áp lực quản lý và bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động trợ giúp pháp lý.
Có thể thấy, Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 đã có nhiều thay đổi theo hướng mở rộng quyền tiếp cận công lý cho người dân đồng thời nâng cao yêu cầu về chất lượng đội ngũ thực hiện trợ giúp pháp lý. Những sửa đổi này được kỳ vọng sẽ tạo chuyển biến tích cực trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế trong xã hội.
Kim Tân - TTTGPL