Xác định quốc tịch khi đăng ký khai sinh là một trong những nội dung cốt lõi của đăng ký hộ tịch, bởi đây không chỉ là việc ghi nhận một thông tin nhân thân mà còn là cơ sở xác lập địa vị pháp lý của cá nhân trong quan hệ với Nhà nước. Nếu xác định không đúng quốc tịch của trẻ, có thể làm phát sinh nhiều hệ quả pháp lý như hạn chế quyền nhân thân, quyền cư trú, quyền học tập, chăm sóc y tế, quyền được bảo hộ …; đồng thời có thể dẫn đến xung đột quốc tịch hoặc nghiêm trọng hơn là làm trẻ rơi vào tình trạng không quốc tịch. Luật Hộ tịch quy định việc xác định quốc tịch của người được khai sinh phải tuân theo pháp luật về quốc tịch.
Với mục tiêu xuyên suốt là hạn chế tối đa tình trạng không quốc tịch, Luật Quốc tịch Việt Nam đã có quy định về việc xác định quốc tịch đối với từng trường hợp cụ thể như sau:
Thứ nhất, đối với nhóm trẻ em sinh ra có cả cha và mẹ là công dân Việt Nam:
Điều 15 của Luật Quốc tịch Việt nam năm 2008 quy định: trẻ em sinh ra trong hoặc ngoài lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có cha, mẹ đều là công dân Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam. Trên thực tế, vẫn có cách hiểu chưa thống nhất đối với trường hợp trẻ em có cả cha và mẹ là công dân Việt Nam nhưng sinh ra ở nước ngoài. Đối với trường hợp này cần hiểu rằng, trẻ em có quốc tịch Việt Nam ngay từ thời điểm sinh ra, không phụ thuộc vào việc được khai sinh và xác định có quốc tịch nước ngoài hay chưa. Nghĩa là, trong mọi trường hợp trẻ em sinh ra trong hay ngoài lãnh thổ Việt Nam mà có cha mẹ là công dân Việt Nam, thì trẻ em có quốc tịch Việt Nam mà không phụ thuộc vào việc trẻ em đã được đăng ký khai sinh và xác định có quốc tịch nước ngoài hay chưa.
Hình ảnh giải quyết các việc hộ tịch cho người dân tại UBND xã Quảng Trực - xã biên giới của tỉnh Lâm Đồng
Thứ hai, đối với nhóm trẻ em có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam còn người kia là công dân nước ngoài:
Khoản 2 Điều 16 Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 được sửa đổi tại Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quốc tịch Việt Nam, quy định: Trẻ em sinh ra có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam còn người kia là công dân nước ngoài thì có quốc tịch Việt Nam, nếu cha mẹ thỏa thuận lựa chọn quốc tịch Việt Nam cho con khi thực hiện thủ tục về khai sinh tại cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam. Trường hợp trẻ em được sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ không thỏa thuận được việc lựa chọn quốc tịch cho con thì trẻ em đó có quốc tịch Việt Nam. Khoản 1 Điều 9 Nghị định số 191/2025/NĐ-CP quy định Xác định quốc tịch của trẻ em khi thực hiện thủ tục về khai sinh đối với trường hợp trẻ em sinh ra có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam còn người kia là công dân nước ngoài, cụ thể:
+ Trẻ em có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thỏa thuận lựa chọn quốc tịch Việt Nam cho con khi thực hiện đăng ký khai sinh.
Thỏa thuận lựa chọn quốc tịch cho con khi đăng ký khai sinh có yếu tố nước ngoài
+ Trường hợp trẻ em được sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ không thỏa thuận được việc lựa chọn quốc tịch cho con khi thực hiện đăng ký khai sinh thì trẻ em đó có quốc tịch Việt Nam. Cha hoặc mẹ lập văn bản cam đoan về việc không thỏa thuận được việc lựa chọn quốc tịch cho con và chịu trách nhiệm về việc cam đoan này.
+ Trường hợp trẻ em đã được đăng ký khai sinh tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài, có quốc tịch nước ngoài thì trẻ em đó có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thỏa thuận lựa chọn quốc tịch Việt Nam cho con khi thực hiện ghi vào Sổ hộ tịch việc khai sinh và việc giữ quốc tịch nước ngoài phải phù hợp với pháp luật của nước mà trẻ đang mang quốc tịch. Cha mẹ trẻ phải có bản cam đoan về việc giữ quốc tịch nước ngoài phù hợp với pháp luật của nước mà trẻ đang mang quốc tịch và chịu trách nhiệm về việc cam đoan này.
+ Trường hợp cha, mẹ lựa chọn quốc tịch nước ngoài cho con khi đăng ký khai sinh, thì ngoài văn bản thỏa thuận lựa chọn quốc tịch còn phải có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền của nước mà trẻ được chọn mang quốc tịch về việc trẻ có quốc tịch phù hợp quy định pháp luật của nước đó. Nếu cơ quan có thẩm quyền nước ngoài không xác nhận thì cơ quan đăng ký hộ tịch thực hiện đăng ký khai sinh cho trẻ, nhưng để trống phần ghi về quốc tịch trong Giấy khai sinh và Sổ đăng ký khai sinh.
Thứ ba, đối với trẻ em khi sinh ra có cha hoặc mẹ là người không quốc tịch:
Điều 17 Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 quy định: Trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có cha mẹ đều là người không quốc tịch, nhưng có nơi thường trú tại Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam. Trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có mẹ là người không quốc tịch, nhưng có nơi thường trú tại Việt Nam, còn cha không rõ là ai thì có quốc tịch Việt Nam.
Thứ tư, xác định quốc tịch của trẻ sơ sinh bị bỏ rơi, trẻ em được tìm thấy trên lãnh thổ Việt Nam:
Để bảo vệ quyền, lợi ích của trẻ, Điều 18 Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008 quy định: Trẻ sơ sinh bị bỏ rơi, trẻ em được tìm thấy trên lãnh thổ Việt Nam mà không rõ cha mẹ là ai thì có quốc tịch Việt Nam, trường hợp trẻ tìm thấy cha mẹ mà cha mẹ chỉ có quốc tịch nước ngoài hoặc chỉ tìm thấy cha hoặc mẹ mà người đó chỉ có quốc tịch nước ngoài thì trẻ chưa đủ 15 tuổi không còn quốc tịch Việt Nam.
Như vậy, việc xác định đúng quốc tịch ngay khi đăng ký khai sinh là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất nhằm giảm thiểu tình trạng không quốc tịch và bảo đảm quyền trẻ em.
Có thể thấy rằng pháp luật Việt Nam đã thiết lập tương đối đầy đủ cơ chế xác định quốc tịch khi đăng ký khai sinh theo hướng kết hợp giữa Luật Hộ tịch và Luật Quốc tịch Việt Nam. Các quy định hiện hành thể hiện rõ chính sách ưu tiên bảo đảm mọi trẻ em đều có quốc tịch ngay từ khi sinh, đặc biệt thông qua việc công nhận quốc tịch Việt Nam trong các trường hợp trẻ có nguy cơ không quốc tịch như trẻ bị bỏ rơi, trẻ chưa xác định được cha mẹ hoặc trẻ sinh tại Việt Nam có cha mẹ không quốc tịch thường trú tại Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh gia tăng các quan hệ hôn nhân và di cư có yếu tố nước ngoài, vẫn còn những khó khăn trong việc xác minh quốc tịch nước ngoài, phối hợp giữa các cơ quan và áp dụng pháp luật nước ngoài. Vì vậy, việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế xác định quốc tịch theo hướng vừa bảo đảm đúng quy định của pháp luật hộ tịch, vừa đặt quyền có quốc tịch của trẻ em làm trung tâm sẽ góp phần thực hiện tốt cam kết của Việt Nam trong bảo vệ quyền con người và phòng ngừa tình trạng không quốc tịch.
Chu Nga – Phòng Hành chính tư pháp