Tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã chính thức thông qua Nghị quyết số 29/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài. Nghị quyết có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/5/2026, được kỳ vọng là giải pháp đột phá nhằm giải phóng nguồn lực đất đai, khơi thông điểm nghẽn cho các dự án dậm chân tại chỗ nhiều năm qua. Đây là cơ chế mang tính lịch sử, bởi thực tế các dự án tồn đọng hiện nay thường xuất phát từ sự đan xen lỗi giữa hành vi vi phạm của chủ đầu tư và những bất cập, hạn chế trong công tác quản lý của cơ quan Nhà nước qua các thời kỳ.
Theo nội dung vừa được thông qua, cơ chế và chính sách đặc thù này được áp dụng tập trung đối với hai nhóm nội dung chính. Nhóm thứ nhất là xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về đất đai tại các dự án, công trình xảy ra trước ngày 01/8/2024 vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và không có hành vi tham nhũng. Nhóm thứ hai hướng tới việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc đối với các dự án tồn đọng, kéo dài phát sinh trước thời điểm nêu trên. Trong suốt quá trình triển khai, Nghị quyết nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi là phải bảo đảm không hợp pháp hóa sai phạm, không để phát sinh sai phạm mới, đồng thời phải hài hòa lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, nhà đầu tư cùng các chủ thể liên quan, gắn liền với việc phòng ngừa thất thoát, lãng phí tài sản công.
Một trong những điểm mới mang tính đột phá và nhân đạo của Nghị quyết là quy định cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp vi phạm pháp luật về đất đai nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện khắt khe. Cụ thể, các trường hợp này phải không có hành vi tham nhũng, vi phạm xảy ra vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh, đồng thời dự án hoặc công trình đó đã hoàn thành và mang lại hiệu quả thực tế, không còn khiếu nại, tố cáo hoặc đã được giải quyết dứt điểm theo quy định. Riêng đối với các trường hợp gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước thì các tổ chức, cá nhân bắt buộc phải thực hiện khắc phục toàn bộ hậu quả. Đối với các dự án, công trình đang triển khai nhưng chưa hoàn thành hoặc chưa khắc phục xong hậu quả do nguyên nhân khách quan, cơ quan có thẩm quyền được phép xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tạo điều kiện và thời gian cho các đối tượng tập trung khắc phục hậu quả theo đúng quy định.
(Toàn cảnh kỳ họp thứ Nhất Quốc hội khóa XVI. Nguồn: VTV1)
Bên cạnh trách nhiệm hình sự, Nghị quyết cũng mở ra hành lang pháp lý bảo vệ và tạo cơ hội sửa sai cho đội ngũ cán bộ trong thực thi công vụ. Đối với cán bộ, công chức, viên chức và người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân có vi phạm nhưng không liên quan đến tham nhũng, thực hiện vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh, Nghị quyết quy định việc xem xét miễn kỷ luật hoặc chưa xem xét xử lý kỷ luật nhằm tạo điều kiện cho họ tiếp tục phối hợp khắc phục hậu quả tồn đọng của dự án. Ngoài ra, văn bản này cũng quy định rõ cơ chế xem xét miễn, giảm trách nhiệm hình sự, hoãn chấp hành hình phạt, miễn chấp hành phần hình phạt còn lại hoặc xem xét xóa án tích đối với các trường hợp có đủ điều kiện theo quy định pháp luật.
Đối với nhóm giải pháp tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, kéo dài, Nghị quyết cũng đưa ra nhiều cơ chế mang tính tháo gỡ trực diện cho các vướng mắc lịch sử. Các cơ chế này bao gồm việc xử lý đối với các dự án được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không đúng quy định, các dự án có vi phạm trong khâu lựa chọn nhà đầu tư, giao đất, cho thuê đất, hoặc các dự án vi phạm về mục đích sử dụng đất và việc thu hồi đất chưa đúng quy định của pháp luật. Đáng chú ý, đối với một số dự án đã lựa chọn nhà đầu tư nhưng chưa thực hiện đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư, sau khi được cơ quan chức năng rà soát kỹ lưỡng thì không phải thực hiện lại các thủ tục đấu giá, đấu thầu này, cho phép dự án được tiếp tục triển khai ngay để tránh lãng phí thời gian và chi phí cơ hội của doanh nghiệp.
Để bảo đảm tính kịp thời, dứt điểm và không kéo dài vô thời hạn các cơ chế thí điểm, Quốc hội đã quy định lộ trình thực hiện rất rõ ràng cho từng nhóm nội dung. Các quy định đặc thù về xử lý vi phạm pháp luật về đất đai sẽ được thực hiện đến hết ngày 01/5/2029. Trong khi đó, các cơ chế, chính sách mang tính tháo gỡ khó khăn, vướng mắc đối với các dự án tồn đọng, kéo dài sẽ có thời hạn thực hiện dài hơn, kéo dài đến hết ngày 01/5/2031.
Khả Thịnh