Trong quá trình thực hiện trợ giúp pháp lý, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân không chỉ thể hiện qua hoạt động tư vấn, hướng dẫn pháp luật hay tham gia tố tụng, mà còn thông qua cơ chế kiến nghị khi phát hiện những vấn đề cần được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, giải quyết. Được quy định tại Điều 36 Luật Trợ giúp pháp lý hiện hành, hoạt động kiến nghị là một công cụ pháp lý quan trọng, góp phần bảo vệ quyền lợi của người được trợ giúp pháp lý, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền và hiệu quả thực thi pháp luật trong thực tiễn.
Kiến nghị – từ bảo vệ quyền lợi trong từng vụ việc đến nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật
Trong quá trình giải quyết một vụ việc, người được trợ giúp pháp lý có thể gặp phải những vướng mắc liên quan đến việc áp dụng quy định pháp luật, xem xét tài liệu, chứng cứ hoặc xử lý yêu cầu của mình. Thông qua hoạt động chuyên môn, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý có điều kiện nhận diện những vấn đề phát sinh, từ đó kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, giải quyết theo quy định. Khác với việc chỉ tư vấn để người dân tự thực hiện quyền của mình, kiến nghị là phương thức chính thức để tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý chuyển những vấn đề liên quan đến vụ việc đến cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Theo Điều 36 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 05/2026/QH16 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2027), trong quá trình thực hiện trợ giúp pháp lý, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý kiến nghị bằng văn bản với cơ quan nhà nước có thẩm quyền về các vấn đề liên quan đến việc giải quyết vụ việc trợ giúp pháp lý. Cơ quan nhận được kiến nghị, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, có trách nhiệm trả lời bằng văn bản theo quy định của pháp luật.
Quy định này khẳng định kiến nghị không đơn thuần là một ý kiến trao đổi nghiệp vụ mà là hoạt động được pháp luật ghi nhận, gắn với trách nhiệm xem xét, trả lời của cơ quan tiếp nhận.
Khi nào cần thực hiện quyền kiến nghị?
Từ yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý, hoạt động kiến nghị có thể được đặt ra khi xuất hiện những vấn đề cần cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét trong quá trình giải quyết vụ việc.
Chẳng hạn, trong một vụ việc liên quan đến quyền lợi của người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý nhận thấy một yêu cầu hợp pháp của người dân chưa được xem xét đầy đủ hoặc có vấn đề cần làm rõ về căn cứ pháp luật được áp dụng. Trên cơ sở nghiên cứu hồ sơ, tài liệu và quy định có liên quan, tổ chức có thể kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét vấn đề đó.
Tương tự, trong quá trình hỗ trợ người dân thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình, nếu phát sinh vướng mắc liên quan đến việc xử lý vụ việc thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý có thể xem xét việc kiến nghị bằng văn bản để đề nghị làm rõ, giải quyết theo quy định.
Trách nhiệm trả lời kiến nghị và cơ chế kiến nghị lên cấp trên
Theo khoản 2 Điều 36 Luật số 05/2026/QH16, nếu cơ quan nhận được kiến nghị không trả lời theo quy định tại khoản 1, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý có quyền kiến nghị cơ quan cấp trên trực tiếp của cơ quan đó xem xét, giải quyết. Quy định này tạo cơ sở để hoạt động kiến nghị không bị dừng lại chỉ vì chưa nhận được phản hồi từ cơ quan tiếp nhận ban đầu. Đồng thời, cơ chế kiến nghị lên cấp trên góp phần tăng cường trách nhiệm trong việc xem xét, xử lý các vấn đề phát sinh từ hoạt động trợ giúp pháp lý.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ quyền kiến nghị của tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý với quyền khiếu nại, tố cáo của cá nhân, tổ chức theo pháp luật có liên quan. Đây là những cơ chế pháp lý khác nhau, có điều kiện, trình tự và mục đích áp dụng riêng. Việc lựa chọn hình thức phù hợp phải căn cứ vào bản chất vụ việc và quy định pháp luật điều chỉnh.
Trước đây, khoản 2 Điều 36 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 quy định thời hạn trả lời kiến nghị là 30 ngày kể từ ngày nhận được kiến nghị; trường hợp có lý do chính đáng, thời hạn có thể kéo dài nhưng không quá 45 ngày, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Cơ chế kiến nghị lên cấp trên được đặt ra khi quá thời hạn mà cơ quan có thẩm quyền không trả lời. Theo Điều 36 được sửa đổi, bổ sung, cơ quan nhận kiến nghị có trách nhiệm trả lời bằng văn bản theo quy định của pháp luật; trường hợp không trả lời theo quy định, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý có quyền kiến nghị cơ quan cấp trên trực tiếp xem xét, giải quyết. Đồng thời, Chính phủ được giao quy định chi tiết điều luật và trình tự, thủ tục kiến nghị trong hoạt động trợ giúp pháp lý. Như vậy, quy định mới không tiếp tục ấn định trực tiếp trong Điều 36 thời hạn trả lời kiến nghị như trước, mà chuyển sang cơ chế thực hiện theo quy định của pháp luật và văn bản hướng dẫn có thẩm quyền. Vì vậy, khi áp dụng từ ngày 01/01/2027, cần đối chiếu quy định chi tiết có hiệu lực tại thời điểm thực hiện để xác định chính xác trình tự, thủ tục và thời hạn liên quan. Việc giao Chính phủ quy định chi tiết tạo điều kiện hoàn thiện quy trình kiến nghị theo hướng linh hoạt, phù hợp hơn với yêu cầu thực tiễn.
Nâng cao chất lượng kiến nghị để bảo vệ tốt hơn quyền lợi người dân
Để kiến nghị trong hoạt động trợ giúp pháp lý thực sự phát huy hiệu quả, việc xây dựng nội dung kiến nghị cần dựa trên hồ sơ vụ việc và căn cứ pháp luật cụ thể. Nội dung trình bày cần làm rõ vấn đề cần xem xét, những căn cứ có liên quan và đề nghị xử lý thuộc thẩm quyền của cơ quan tiếp nhận.
Bên cạnh đó, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý cần theo dõi quá trình xử lý kiến nghị, lưu giữ tài liệu trong hồ sơ vụ việc và thông tin cho người được trợ giúp pháp lý về những nội dung liên quan theo quy định. Việc phối hợp giữa tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cũng cần được tăng cường nhằm bảo đảm các vấn đề phát sinh được xem xét trên cơ sở khách quan, đúng pháp luật.
Kiến nghị trong hoạt động trợ giúp pháp lý không chỉ là phương thức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý mà còn góp phần thúc đẩy việc thực hiện đúng trách nhiệm của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Việc tiếp nhận, xem xét và trả lời kiến nghị kịp thời, đúng quy định sẽ giúp những vướng mắc phát sinh trong quá trình giải quyết vụ việc được xử lý hiệu quả, hạn chế tình trạng chậm trễ hoặc bỏ sót quyền lợi hợp pháp của người dân. Qua đó, cơ chế kiến nghị góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật và hoạt động trợ giúp pháp lý.
Vi Võ - TTTGPLNN